सह्याद्रीनामा

-
सह्याद्री-

धन्वदुर्गं महीदुर्गम् अब्दुर्गं वार्क्षम् एव वा।
नृदुर्गं गिरिदुर्गं वा समाश्रित्य वसेत् पुरम् ॥
सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिदुर्गं समाश्रयेत्।
एषां हि बाहुगुण्येन गिरिदुर्गं विशिष्यते ॥ 

(मनुस्मृति ७.७०–७१)

"धनुदुर्ग(सभोंवार वीस कोसा पर्यंत उदकरहित प्रदेशांने युक्त असलेला दुर्ग),महीदुर्ग(बारा हातांहून उंच,युद्धार्थ वरुन फिरतां येईल एवढा रुंद व आणि आवरणयुक्त दुर्ग,अब्दुर्ग(जलाने परिवेष्टित असा दुर्ग),वार्क्ष दुर्ग(तटाबाहेर चार कोसपर्यंत मोठमोठे वृक्ष,कांटेरी झाडें व जाळ्या यांनी व्याप्त असलेला दुर्गं),नृदुर्ग(हत्ती,घोडे,रथ व पायदळ यांनी रक्षित असा दुर्ग)आणि गिरिदुर्ग (ज्यावर चढण्यास एकच मार्ग आहे,ज्यावर जलसंचय,वृक्ष व धान्य निर्माण करणारी क्षेत्रे आहेत असा दुर्ग)यापैंकी कोणत्या तरी एका दुर्गाचा आश्रय करुन नगर रचावें.या सर्व दुर्गांत अनेक गुणयुक्त असलेला गिरिदुर्ग प्रश्स्त आहे.यास्तव प्रयत्नेकरुन त्याचा आश्रय करावा."

_____गिरिदुर्गांचे ठायीं देवादिकांचा निवास असतो.गिरीशिखरांवर देवादिकांची स्थाने असतात अशी सर्वसाधारण समजूत असल्यामुळे मनूने उद्गार काढले आहेत की,गिरिदुर्गीवर होणार्या निर्वाणीच्या संघर्षात आत्मयद्न करुन देवलोकीं अढळपद मिळविणार्या वीरांना अनुलक्षून त्यानें हें वैशिष्ट नमूद केले आहे की काय कोण जाणे.
    गड व दुर्ग हीं सघर्षाचीं प्रतिकें.दुर्ग हें शस्त्रसज्ज आराधनेचे आसन.भवानी ही स्वातंत्र्याची अधिष्ठात्री देवता.दुर्ग हें स्वातंत्र्य लक्ष्मीचे यद्नकुंड.तरवारीचे खणखणाटात आणि तोफांचे धडधडाट,रणवाद्यांच्या मैफिलींत दुर्गांची वास्तुशांति व्हावी लागते.आत्मार्पणाची अहमहमिका व मर्दुमकीची शर्थ यावर त्यांचे अस्तित्व अवलंबून असते.महाराष्ट्रातील किल्ल्यांनी स्वातंत्र्यलक्षमीची पुजा अनेक वेळा हरप्रकारच्या साहित्याने केली आहे.
______हिमालय हा निवृत्तीप्रधान आहे आणि सह्याद्री हा प्रवृत्तीप्रधान.हिमालय हि देवभूमी आहे तर सह्याद्री ही वीरभूमी आहे.आक्रमकांपासून बचाव करण्यासाठी आणि शत्रुंचा निप:त करण्यांकरिंता उठावणी करण्यासाठी सह्याद्रीसारखी सोयीची पर्वतश्रेणी नाही.गैरमाहितगाराला दुर्गम व धोक्याची आणि माहितगाराला सुगम व बिनधोक.स्वत: सह्याद्री हा मैदानी लोकवस्तीपासून दूर आहे आणि ही मैदाने त्यांच्या टप्प्यांतही आहेत.पदचारी व अश्वारुढ सैन्यांच्या काळांत या किल्ल्यांत मुक्काम ठेवून बंदोबस्ताने राहता येत असे आणि सभोवतालच्या मुलखांत शत्रूच्या छावण्या पडल्या तरी त्यावर अग्निवर्षाव करुन किंवा छापे घालून त्यांचा परामर्ष घेतां येत असे.या दृष्टीने विशेष सोयीचे असे फक्त दोन पर्वत हिंदुस्थानात आहेत:अरवली व सह्याद्री.म्हणूनच दुर्गनिर्मितीचे तंत्र येथे अनेक वैशिष्ट्यांसह पराकोटिला पोहोचलेले होते.
_____मध्ययुगीन राज्यकर्त्यांच्या राजधान्याही डोंगरी किल्ल्यांवरच असत,सम्राटांच्या आणि सामन्तांच्याही,चंद्रादित्यपुर(चांदूर)ही राजधानी राष्ट्रकूटांची,वातापिपुर (बादामी)ही राजधानी चालुक्यांची आणि देवगिरी दौलताबाद ही यादवांची.त्याचप्रमाणे पन्हाळा ही राजधानी सामन्त शिलाहारांची.राजधानी हे संघर्षाचे अंतिम केंद्र असल्यामुळे हे किल्ले उद्धस्त झालेले आहेत;तरी येथील अवशेषांवरुनही त्यांचे महत्व अनुमानतां येते.हे सर्व किल्ले मैदानांलगत आहेत.सर्वस्वीं डोंगरी अशा राजधानी फक्त मराठ्यांची ती म्हणजे रायगड.

माहिती साभार-
सह्याद्री
-स. आ. जोगळेकर

संकलन
-नवनाथ आहेर

टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

संघर्ष-नवनाथ आहेर

-
______आपल्या देशाने कित्येक आक्रमकांना तोंड दिले.हा कालखंड काही थोडा नाही सहाव्या शतकापासून ते १९४७ पर्यंतचा शेकडो वर्षांचा हा कालखंड आहे.हा संघर्ष काही फक्त सत्तांचाच नव्हता त्यासोबतच तो संस्कृती व धर्माचा देखील संघर्ष होता.अलेक्झांडरच्या आक्रमणाने साधारणपणे या परकीय संघर्षाची सुरुवात झाली.तो विविध देशांना चिरडत अगदी तक्षशिलेपर्यंत येऊन पोहोचला तेथील राजा अंभीबरोबर करार करुन तक्षशिलादेखील ताब्यात घेतली. अनेक छोटी राज्ये तसेच संस्थांनांवर त्याने आपला अंम्मल बसविला.याच कालखंडात आचार्य चाणक्यांच्या हुशारीने मौर्य साम्राज्य स्थापन झाले व या साम्राज्याने बराचसा भाग आपल्या अधिपत्याखाली आणला.        पहिले अरब आक्रमण झाले ते इ.स.६३६ मध्ये मोहम्मद बिन कासिम याचे.त्याने पुन्हा इ.स.७११ मध्ये आक्रमण करुन दाहिर राजाचा पराभव केला व अरबांना हिंदूस्थानात येण्याची जणू वाटच मोकळी करुन दिली.याच्या सैन्याने हिंदूस्थानातील महिलांवर प्रचंड अत्याचार केले.काही महिला पळवून नेल्या,प्रचंड लुटलूट केली.यावेळी राजा बाप्पा रावल यांनी अफगाणिस्थानापासून ते अरब पर्यंत अरबांना उखडून टाकले.पुढे जवळपास...
अधिक वाचा

शूर्पारक अष्टागर

-
इमेज
______दमणगंगेपासून मुंबईपर्यंतच्या प्रदेशाला 'शूर्पारक' आणि शुर्पारकाच्या दक्षिणेकडील कुण्डलिकेपर्यंतच्या प्रदेशाला 'अष्टागर' अशी नावे होती.शूर्पारक हे नाव प्राचिन तर अष्टागर हे नाव अर्वाचिन आहे.शूर्पारक म्हणजे हल्लीचे 'सोपारा'.हे या प्रदेशाचे नाव होते व त्यांतील मुख्य ठाण्याचेही.भोवतालच्या खाड्या उथळ झाल्याने हल्ली त्याला फारसे महत्व उरलेले नाही.त्यामुळे त्याचा सामावेश आता 'वसईंत'करण्यात आलेला आहे.यद्नकुंडातून निघालेल्या सुपाच्या सहाय्याने परशुरामाने हि भूमी निर्माण केली म्हणून या प्रदेशाला शूर्पारक-सोपारा हे नाव मिळालेले आहे,अशा दंतकथा आहेत.जेथे नारळी व पोफळीची झाडे दाट उगवतात अगर मीठ पिकवतात अशा स्थळांस 'आगर' म्हणतात.समुद्राच्या भारतीय कक्षेत असेलेल्या सखल,सपाट,कोरड्या व खार्या जमिनींत मीठ पिकतें आणि गोड्या पाण्याचा साठा मुबलक प्रमाणात असेल तेथे नारळी सुपारीची आगरें असतात. "अलिबाग,नागांव,थळ,चौल,सासवने,साखर,अक्षी व किहीम हा आठ प्रसिद्ध आगरें या भागांत आहेत." सलग आठ आगरे लगोलग आल्याने या भागांस आता 'अष्टागर' अशी संद...
अधिक वाचा

नाणेघाट लेख-जयंत कुलकर्णी

-
आपल्यापैकी अनेकजण नाणे घाटात मुक्काम टाकतात. दरीतून वरती येणारे ढग कवेत घेतात, शूद्ध हवा छातीत भरून घेतात आणि त्या गुहेतल्या पवित्र आणि गुढ अशा वातावरणात निस्तब्ध होतात. त्या गुहेच्या दारात उभे राहून मग आपण खालून रस्त्याने येणार्‍या व्यापारांचा काफिला नजरे समोर आणू लागतो. दमलेले, तहानलेले ते जीव हळू हळू वर येत असतात आणि वर आल्यावर विश्रांतीसाठी आपली पथारी सोडतात, जेवणाचे डबे उघडतात आणि थंड पाणी पिऊन तृप्त होतात. सुखदु:खाच्या दोन गोष्टी बोलून पुढच्या मार्गाक्रमणाबद्द्ल चर्चा करतात. जकात रांजणात टाकून पुढची वाट धरतात. तेवढ्यात गार वार्‍याच्या स्पर्शाने आपण भानावर येतो आणि गुहेत शिरतो. आपण त्या गुहेतल्या भिंतींवर असलेले लेखन बघून हे किती जूने आहे याबद्दल अचंबित होतो. मी जेव्हा लहानपणी, माझ्या आजोबांबरोबर (१९६५) या गुहेत मुक्काम ठोकला होता, तेव्हा या गुहेतल्या मूर्तीसुद्धा शाबूत होत्या. आपल्यातीलच कोणीतरी मग हळूच माहिती पुरवतो “ हे सातवाहन काळातील आहे” म्हणजे हे खूपच जुने आहे एवढेच आपल्याला समजते पण हे काय लिहीले आहे, याचे महत्व काय, हे आपल्याला ना त्यावेळी कोणी सांगू शकत आणि ना आपण त्याच्...
अधिक वाचा