महादरावाजा गडाचे दर्शनी अंग-नवनाथ आहेर

-

                महादरवाजा

   'दरवाजा' हे गडाचे मुख्य व दर्शनिय अंग.दरवाजाच्या रचनेवर त्या राजसत्तेच्या वैभवाचे अकलन होत असे.म्हणूनच,दरवाजाच्या दर्शनी भागावर कमळ,शरभ,गजलक्ष्मी,गंडभेरुड,धन्याचे कणिस आदि शक्तिदर्शक व समृद्धीदर्शक शिल्पांची स्थापना आपणांस गडांवर पहावयास मिळते.किल्ले सुधागडाचा हा मुख्य म्हणजेच महा दरवाजा होय.राजधानी रायगडाच्या महादरवाजाशी साधर्म्य दाखवणारा.रायगडा प्रमाणेच याही दरवाजाची बांधणी हि "गोमुखी" पद्धतीची आहे.दोन महाकाय बुरुजांमध्ये अलगद लपवलेला हा दरवाजा आहे.या दरवाजाचे आणखी एक वैशिष्ट म्हणजे हा दरवाजा पुर्ण पणे कातळात कोरलेला आहे.या दरवाजाची रुंदी ८.५ फुट तसेच उंची हि १५ फुट आहे.रायगडाच्या महादरवाजापेक्षा हि उंची फक्त ६ इंचाने कमी आहे.आपल्या हिंदू धर्मात कमळ पुजनिय आहे. त्यामुळे ते दरवाजाच्या दर्शनी भागावर कोरले जाते.त्याच प्रमाणे या ही दरवाजावर दोन सुबक कमळे कोरलेली आहेत.त्याच प्रमाणे दोन शरभांची शिल्पे कोरलेली आहेत.शरभ हा एक काल्पनिक महाकाय प्राणि असून. शरभ म्हणजे त्या गडावर राज्य करणारा शासनकर्ता राजा व त्याने पायात पंजाने पकडलेले हत्ती म्हणजे, इतर प्रतिस्पर्धी शाह्या आहेत.त्यांच्यावर विजय मिळवून आनंदाने या सबंध परिसरावर तो शासनकर्ता राज्य करतो आहे.असा त्याचा अर्थ होतो.त्याच प्रमाणे महादरवाजावर वरच्या बाजूस सुबक कमान आहे.दरवाजाची महिरप तसेच, पाण्याचा निचरा होण्यासाठी छान योजना तसेच रात्रीच्या पहार्यासाठी मशाली, पलुते अडकविण्याची सोय आहे.दरवाजाच्या उंबर्यातून पाणी जाण्यासाठीची योजना केलेली आहे.या दरवाजातील हा मार्ग पुढे धोंडसे गावात जातो.बर्याच अंतरापर्यंत पायर्यांचे अवशेष दिसतात. सर्वभक्षी काळाच्या ओघात व वरील पाणलोट क्षेत्राने या पायर्या वाहून गेल्या आहेत.वरील पाणलोट क्षेत्राने हा महादरवाजा पुर्णपणे मातीत गाडला गेला होता.ट्रेक क्षितीज या संस्थेने व पंचकृषीतील ग्रामस्थ तसेच शाळांनी या महादरवाजास मोकळा श्वास देण्याचे अनमोल कार्य केल आहे.मागिल तीन वर्षात बा रायगड परिवाराने उर्वरीत माती साफ केली आहे.पुढे गेल्यावर एक पाण्याचे टाके लागते.त्याला तानाजी टाक म्हणतात.त्या जवळ एका विराची मुर्ती तसेच एक हनुमानाचेही शिल्प आहे.त्याच प्रमाणे तानाजी टाक्याच्या मागेच सुधागडच्याच कड्यात काही गुहा सदृश लेणी देखील आहेत.

    किल्ले सुधागड हा कोकणातून देशावर चढणार्या घाटवाटांचा रक्षक किल्ला होय.या महादरवाजातून ते पुढिल तानाजी टाक्याजवळून पुर्वेला  एक अनघड वाट पुढे जाते.ती वाट घाटावर चढणार्या अनुक्रमे वाघजाई व सवाष्ण घाटाने वरती तैल बैला किल्ल्याच्या काहीशा जवळ वर निघतात.वाघजाई घाटाच्या तोंडाला वाघजाई देवीचे एक अनघड ठाणे आहे.हे दोनही घाट हे पुर्वीचा वाहतूकीचे किंवा ये जा करण्याचे  मार्ग होते. त्या ठिकाणी आजही रस्त्यांचे अवशेष पायर्या तसेच पाण्याची टाक  शिल्लक आहेत.तसेच या मार्गावर वाघजाई व सवाष्ण घाटाच्या मध्ये पुर्वीच्या कालखंडात कोरलेली ठाणाळे लेणी आहेत. 

-नवनाथ आहेर


टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

संघर्ष-नवनाथ आहेर

-
______आपल्या देशाने कित्येक आक्रमकांना तोंड दिले.हा कालखंड काही थोडा नाही सहाव्या शतकापासून ते १९४७ पर्यंतचा शेकडो वर्षांचा हा कालखंड आहे.हा संघर्ष काही फक्त सत्तांचाच नव्हता त्यासोबतच तो संस्कृती व धर्माचा देखील संघर्ष होता.अलेक्झांडरच्या आक्रमणाने साधारणपणे या परकीय संघर्षाची सुरुवात झाली.तो विविध देशांना चिरडत अगदी तक्षशिलेपर्यंत येऊन पोहोचला तेथील राजा अंभीबरोबर करार करुन तक्षशिलादेखील ताब्यात घेतली. अनेक छोटी राज्ये तसेच संस्थांनांवर त्याने आपला अंम्मल बसविला.याच कालखंडात आचार्य चाणक्यांच्या हुशारीने मौर्य साम्राज्य स्थापन झाले व या साम्राज्याने बराचसा भाग आपल्या अधिपत्याखाली आणला.        पहिले अरब आक्रमण झाले ते इ.स.६३६ मध्ये मोहम्मद बिन कासिम याचे.त्याने पुन्हा इ.स.७११ मध्ये आक्रमण करुन दाहिर राजाचा पराभव केला व अरबांना हिंदूस्थानात येण्याची जणू वाटच मोकळी करुन दिली.याच्या सैन्याने हिंदूस्थानातील महिलांवर प्रचंड अत्याचार केले.काही महिला पळवून नेल्या,प्रचंड लुटलूट केली.यावेळी राजा बाप्पा रावल यांनी अफगाणिस्थानापासून ते अरब पर्यंत अरबांना उखडून टाकले.पुढे जवळपास...
अधिक वाचा

शूर्पारक अष्टागर

-
इमेज
______दमणगंगेपासून मुंबईपर्यंतच्या प्रदेशाला 'शूर्पारक' आणि शुर्पारकाच्या दक्षिणेकडील कुण्डलिकेपर्यंतच्या प्रदेशाला 'अष्टागर' अशी नावे होती.शूर्पारक हे नाव प्राचिन तर अष्टागर हे नाव अर्वाचिन आहे.शूर्पारक म्हणजे हल्लीचे 'सोपारा'.हे या प्रदेशाचे नाव होते व त्यांतील मुख्य ठाण्याचेही.भोवतालच्या खाड्या उथळ झाल्याने हल्ली त्याला फारसे महत्व उरलेले नाही.त्यामुळे त्याचा सामावेश आता 'वसईंत'करण्यात आलेला आहे.यद्नकुंडातून निघालेल्या सुपाच्या सहाय्याने परशुरामाने हि भूमी निर्माण केली म्हणून या प्रदेशाला शूर्पारक-सोपारा हे नाव मिळालेले आहे,अशा दंतकथा आहेत.जेथे नारळी व पोफळीची झाडे दाट उगवतात अगर मीठ पिकवतात अशा स्थळांस 'आगर' म्हणतात.समुद्राच्या भारतीय कक्षेत असेलेल्या सखल,सपाट,कोरड्या व खार्या जमिनींत मीठ पिकतें आणि गोड्या पाण्याचा साठा मुबलक प्रमाणात असेल तेथे नारळी सुपारीची आगरें असतात. "अलिबाग,नागांव,थळ,चौल,सासवने,साखर,अक्षी व किहीम हा आठ प्रसिद्ध आगरें या भागांत आहेत." सलग आठ आगरे लगोलग आल्याने या भागांस आता 'अष्टागर' अशी संद...
अधिक वाचा

नाणेघाट लेख-जयंत कुलकर्णी

-
आपल्यापैकी अनेकजण नाणे घाटात मुक्काम टाकतात. दरीतून वरती येणारे ढग कवेत घेतात, शूद्ध हवा छातीत भरून घेतात आणि त्या गुहेतल्या पवित्र आणि गुढ अशा वातावरणात निस्तब्ध होतात. त्या गुहेच्या दारात उभे राहून मग आपण खालून रस्त्याने येणार्‍या व्यापारांचा काफिला नजरे समोर आणू लागतो. दमलेले, तहानलेले ते जीव हळू हळू वर येत असतात आणि वर आल्यावर विश्रांतीसाठी आपली पथारी सोडतात, जेवणाचे डबे उघडतात आणि थंड पाणी पिऊन तृप्त होतात. सुखदु:खाच्या दोन गोष्टी बोलून पुढच्या मार्गाक्रमणाबद्द्ल चर्चा करतात. जकात रांजणात टाकून पुढची वाट धरतात. तेवढ्यात गार वार्‍याच्या स्पर्शाने आपण भानावर येतो आणि गुहेत शिरतो. आपण त्या गुहेतल्या भिंतींवर असलेले लेखन बघून हे किती जूने आहे याबद्दल अचंबित होतो. मी जेव्हा लहानपणी, माझ्या आजोबांबरोबर (१९६५) या गुहेत मुक्काम ठोकला होता, तेव्हा या गुहेतल्या मूर्तीसुद्धा शाबूत होत्या. आपल्यातीलच कोणीतरी मग हळूच माहिती पुरवतो “ हे सातवाहन काळातील आहे” म्हणजे हे खूपच जुने आहे एवढेच आपल्याला समजते पण हे काय लिहीले आहे, याचे महत्व काय, हे आपल्याला ना त्यावेळी कोणी सांगू शकत आणि ना आपण त्याच्...
अधिक वाचा